Her yıl olduğu gibi bu yıl da 24 Kasım Öğretmenler Günü törenlerle, kutlamalarla ve duygusal mesajlarla karşılanacak.

Oysa 24 Kasım, tarihsel, siyasal ve toplumsal boyutlarıyla üzerinde düşünülmesi ve sorgulanması gereken bir gündür. Amacım, 24 Kasım’ı tarihsel ve siyasal arka planıyla ele almak; hangi koşullarda Öğretmenler Günü olarak ilan edildiğini, neyi temsil ettiğini ve bugün öğretmenlerin yaşadığı sorunlar karşısında ne ifade ettiğini ortaya koymaktır.

Bazı tarihlerin görünen yüzü kadar, arka planında taşıdığı anlamlar da önemlidir. 24 Kasım da böyle bir gündür: Bir yüzü Cumhuriyet’in aydınlanmacı mirasına, diğer yüzü ise 12 Eylül’ün darbeci, baskıcı ve karanlık zihniyetine bakar.

24 Kasım’ın tarihsel kökeni, Cumhuriyet’in eğitim devrimlerine dayanır. Bu tarih, 1928 yılında Atatürk’e verilen “Millet Mektepleri Başöğretmenliği” unvanıyla anlam kazanmıştır. Ancak Atatürk’ün başöğretmenliğini; Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun kabulünden medreselerin kapatılmasına, laik ve bilimsel eğitimin temellerinin atılmasından yeni Türk alfabesine geçişe ve Millet Mekteplerinin açılmasına kadar uzanan köklü dönüşümlerden bağımsız düşünemeyiz. Cumhuriyet’in bu aydınlanmacı adımları, toplumun ilerici kesimlerince benimsenmiş ve desteklenmiştir. Bana göre 24 Kasım, bu tarihsel yönüyle Cumhuriyet’in aydınlanmacı, halkçı ve kamucu eğitim anlayışının önemli bir simgesidir.

Ancak 24 Kasım’ın bir de darbeci zihniyetin izlerini taşıyan karanlık bir yönü vardır. Bugün kutladığımız 24 Kasım Öğretmenler Günü, 12 Eylül askerî darbesinin ideolojik mirasını taşımaktadır. Darbeciler, Atatürk’ün doğumunun 100. yılını gerekçe göstererek 1981 yılında bu tarihi Öğretmenler Günü ilan etmiş, ancak aynı dönemde öğretmenlere Cumhuriyet tarihinin en ağır baskılarını uygulamıştır. Ülkenin en büyük öğretmen örgütü olan TÖB-DER kapatılmış, binlerce öğretmen fişlenmiş, görevden uzaklaştırılmış, işkenceden geçirilmiş, mahkemelerde süründürülmüş ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal saygınlığı ağır biçimde zedelenmiştir.

Yani öğretmenleri zindana atan cunta, aynı zamanda onlara bir “gün” armağan etmiştir.

Burada önemli bir çelişkiyle karşılaşıyoruz. Bugün birçok Kemalist ve Atatürkçü çevre, 12 Eylül darbesinin kendilerine de yönelik olduğunu, Kenan Evren’in Atatürkçülüğe en büyük zararı veren isimlerden biri olduğunu dile getiriyor. Ancak aynı çevreler, 24 Kasım’ın Cumhuriyet’in aydınlanmacı mirasıyla özdeşleştirilmesinin yarattığı yanılsamayı sorgulamadan, Evren’in öğretmenlere ‘armağan ettiği’ bu günü kutlamayı sürdürüyor. Bana göre bu, ideolojik bir tutarsızlıktır. Cumhuriyet’in aydınlanmacı mirasını sahiplenmek ile 12 Eylül’ün bu mirası kullanarak Öğretmenler Günü ilan ettiği bir tarihi sahiplenmek aynı şey değildir. Eğer 12 Eylül’ün darbeci zihniyetini reddediyorsak, onun ideolojik dayatmalarının ürünü olan kurumları, yasaları ve sembolleri de sorgulamamız ve bu mirasla hesaplaşmamız gerekir.

Darbeciler, bir yandan toplumsal tepkileri azaltmayı ve kendilerini Atatürkçülük üzerinden meşrulaştırmayı, diğer yandan baskı ve yasaklarla sindirmeye çalıştıkları öğretmenleri ideolojik olarak biçimlendirmeyi amaçladılar. Hedefleri yalnızca itaatkâr, sorgulamayan ve mevcut düzene uyum sağlayan “makbul” bir öğretmen ve öğrenci profili yaratmak değil, bütün toplumu bu anlayış doğrultusunda yeniden şekillendirmekti.

Çünkü 12 Eylül, yalnızca bir askerî darbe değil, aynı zamanda bir ideolojik restorasyon süreciydi. Bu doğrultuda Türk-İslam sentezi eğitim sisteminde kurumsallaştırıldı, din dersleri zorunlu hâle getirildi, imam hatip okulları yaygınlaştırıldı, tarikat ve cemaatlerin toplumsal yaşamda güç kazanmasının önü açıldı.

Bugünkü iktidarın eğitim politikalarına baktığımızda da 12 Eylül’ün bu ideolojik mirasının izlerini görüyoruz. Laik, bilimsel ve çağdaş eğitim anlayışının yerine, tarikat ve cemaatlerin gerici zihniyetine uygun bir eğitim sistemi hayata geçirilmeye çalışılıyor. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli”, MESEM ve ÇEDES gibi eğitimi piyasalaştıran ve gericileştiren uygulamalarla bu dönüşüm daha da ileriye taşınıyor.

Türkiye’de 24 Kasım’ın yanı sıra, birçok öğretmen ve eğitim örgütünün benimsediği bir başka tarih daha vardır: 5 Ekim Dünya Öğretmenler Günü.

5 Ekim 1966’da, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve UNESCO öncülüğünde düzenlenen, Türkiye’nin de katıldığı hükümetler arası konferansta “Öğretmenlerin Statüsüne İlişkin Tavsiye Kararı” kabul edildi. Öğretmenlerin ekonomik, sosyal ve mesleki haklarının, çalışma koşullarının ve mesleki özgürlüklerinin iyileştirilmesini amaçlayan bu karar, öğretmenlik mesleğine ilişkin en önemli uluslararası belgelerden biridir.

UNESCO, 1994 yılında bu belgenin kabul edildiği tarihi Dünya Öğretmenler Günü olarak ilan etti. Bugün 5 Ekim, dünyanın çok sayıda ülkesinde öğretmenlerin ortak taleplerinin dile getirildiği ve uluslararası dayanışmanın öne çıktığı bir gün olarak kutlanıyor.

24 Kasım ise 12 Eylül darbe rejiminin siyasal ve ideolojik tercihlerinin bir ürünüdür.

İşte bu nedenle 5 Ekim’i, öğretmenlerin hak ve özgürlüklerinin savunulduğu, uluslararası dayanışma ve mücadele günü olarak sahiplenmenin daha anlamlı olduğunu düşünüyorum.

Bugün asıl şu soruyu sormamız gerekiyor: Öğretmenlerin gerçekten gün kutlayacak hâli var mı?

Türkiye’de öğretmen emeği uzun süredir değersizleştiriliyor. Öğretmenler, ekonomik ve sosyal haklar bakımından OECD ülkelerindeki meslektaşlarının önemli bir bölümünün gerisinde kalıyor. Maaşlar yoksulluk sınırının altında seyrederken, güvencesiz çalışma koşulları yaygınlaştı. Eğitim, kamusal bir hak olmaktan çıkarılarak piyasada alınıp satılan bir hizmete dönüştürüldü; öğretmenler ise müşteri memnuniyeti anlayışıyla değerlendiriliyor.

Öğretmenlik Meslek Kanunu, öğretmenlerin ekonomik, sosyal ve özlük haklarını iyileştirmek yerine, meslek içindeki statü farklılıklarını derinleştirdi. Bir yandan kariyer basamakları, diğer yandan kadrolu, sözleşmeli ve ücretli öğretmen ayrımı, eşit işe eşit ücret ilkesini zedeliyor, mesleki dayanışmayı zayıflatıyor, öğretmenleri bölüyor ve örgütsüzleştiriyor.

Tüm bu sorunların üzeri, öğretmenliğin “kutsal bir meslek” olduğu söylemiyle örtülmeye çalışılıyor. Oysa öğretmenlik mesleğinin kutsallık söylemleriyle değil, sınıfsal gerçekliği ve eğitim emekçilerinin yaşam koşullarıyla değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Öğretmenler bugün nasıl yaşıyor? Hangi koşullarda çalışıyor? Geçim sıkıntısı, güvencesizlik ve giderek artan mesleki baskılar karşısında nasıl ayakta kalmaya çalışıyor?

Asıl yanıt aramamız gereken sorular bunlardır.

24 Kasım’a eleştirel bakmak, Atatürk’e ya da Cumhuriyet’in aydınlanmacı mirasına karşı bir tutum değildir. Tam tersine, bu mirasın içinin nasıl boşaltıldığını, siyasal ve ideolojik amaçlar doğrultusunda nasıl istismar edildiğini ortaya koymaktır.

24 Kasım, öğretmenlerin gerçek sorunlarını görünmez kılan ideolojik bir perdeye dönüşmüştür. Bugün asıl yapılması gereken, bu perdeyi aralamak, törenlere ve kutlama ritüellerine indirgenen bu günü tarihsel bir yüzleşme ve eğitim emekçilerinin hak ve özgürlükleri için mücadele gününe dönüştürmektir.