İnsan neden yeterince sahip olduğunu bildiği halde durmadan daha fazlasını ister? Neden bir makam, bir servet, bir itibar sahibi olduktan sonra da “yetmedi” der?
Psikolojinin verdiği ilk ipucu çoğu zaman çocuklukta saklıdır: Büyük bir yoksunluk yaşamak ya da bir varlık döneminden sonra yoksulluğa düşmek, insanın içinde “asla yeniden kaybetmemeliyim” diye bir alarm kurabilir.
Ancak bu açıklama tek başına yetmez. Sorabilirsiniz: “Hepimiz zorluklar yaşadık; hepimiz mi doymaz olduk?” Hayır. Demek ki mesele yalnızca geçmişte yaşanan yoksunluk değil; doymayanın içindeki hırs, korku, güç ve kendini haklı çıkarma biçimleri.
Nasıl olur da statü, makam ve servet sahibi biri, elindekine rağmen hiç durmadan istemeye devam eder?
Nasıl olur da yasaları, ahlakı, toplumu hiçe sayıp varlığını, itibarını, hatta yakınlarını tehlikeye atabilir?
Bu soruların cevabı yalnızca bugünde değil, insanın kendini ve arzusunu anlamaya çalıştığı çok eski zamanlarda da yatıyor.
İnsanlar bu konuya fazlasıyla kafa yormuş; filozoflar, sosyologlar, psikologlar ve kriminologlar çeşitli teoriler geliştirmiş.
Sokrates, Platon, Aristoteles, Augustinus, Donald Winnicott, Dacher Keltner, Robert Hare, Paul Babiak, Gresham Sykes, David Matza, Robert K. Merton, Edwin Sutherland, Blake Ashforth, Vijay Anand, Edwin Lemert, Richard Wright ve Scott Decker’a uzanan geniş bir bilim insanları ve düşünürler silsilesi, bu tuhaf durumu açıklamaya çalışmış.
Bakıldığında bazı başlıklar öne çıkıyor. Bunlardan biri, birkaçı ya da bazen tamamı bir insanın doymazlığını açıklayabilir. Sınırsız arzu ve açgözlülük; hak etme duygusu ve dokunulmazlık algısı; gücün empatiyi zayıflatması; karanlık kişilik özellikleri ve psikopati; güvensizlik ile kaybetme korkusu; kendini haklı çıkarma; ucu açık başarı baskısı; normalleşme ve göreli yoksunluk...
Üst konumdaki bireylerde zamanla tuhaf bir inanç gelişebilir: “Kurallar sıradan insanlar içindir.” Güç, fırsat ve denetim eksikliği birleştiğinde cezasızlık beklentisi doğar. Kişi, hesap vermek zorunda kalmayacağını düşünmeye başlar. Dokunulmazlık algısı, yozlaşmanın en verimli zeminidir.
İnsan kendini çoğu zaman toplumun geneliyle değil, bir üst basamaktakilerle kıyaslar. Bu nedenle bir milyoner, bir milyarderin yanında kendini “eksik” hissedebilir. Maddi ihtiyaç sınırlıdır; ama arzu sınır tanımaz. Zengin birinin hırsızlığa ya da yolsuzluğa sapması, ilk bakışta çelişkili görünse de arzunun doyurulamazlığı açısından şaşırtıcı değildir.
Güç sahibi olmak, başkalarının bakış açısını ve duygularını hesaba katma yetisi olan empatiyi zayıflatabilir. Empati eksikliği, manipülasyon eğilimi ve kuralları kendi çıkarına yorumlama becerisi, bazılarını tepeye taşır. Ne yazık ki aynı özellikler, etik dışı eylemleri de kolaylaştırır.
Bir diğer neden, kaybetme korkusudur. “Bir gün her şey gidebilir” düşüncesi, insanda bitmeyen bir birikim ve güvence arayışı yaratır. Kişi elindekini korumak için daha fazlasını ele geçirmek ister. Zenginlik, bir ihtiyacı karşılama aracı olmaktan çıkıp kendini savunmanın, güçlenmenin ve yenilgiyi ertelemenin aracı haline gelir.
Vicdan ise çoğu zaman susturulmaz; mantıkla yönlendirilir. “Herkes yapıyor”, “Devlet zaten israf ediyor”, “Ben sadece ödünç alıyorum, geri koyacağım” gibi cümleler, eylemi zihinde meşrulaştırır. Buna nötralizasyon denir. Kişi yaptığını savunmaz; kafasında onu suç olmaktan çıkarır.
Toplum, başarıyı ucu açık bir hedef olarak sunduğunda en tepedekiler bile huzura eremez. Bir kez zirveye çıkmak yetmez; zirveyi korumak, daha da yükselmek gerekir. Bu baskı, insanı almaya ve biriktirmeye iter. Başarı önünde durmaktayken, ona ulaşmak için yöntemler yetersiz kaldığında yasanın ve etiğin dışında yeni yöntemler geliştirilir.
Beyaz yakalı suçlar, rüşvet ve benzeri davranışlar ise bulunulan çevrede “sistemin gereği” ya da olağan bir ilişki biçimi olarak görüldüğünde normalleşir. Kişi bunu öğrenir, alışır ve kendini suçlu hissetmeden sürdürür. Suç, bir istisna olmaktan çıkıp normalleşir.
Özetle, ayrıcalıklı sınıflarda yolsuzluk yalnızca açlık meselesi değildir. O, hırsın, gücün, cezasızlık algısının, empati kaybının ve kendini haklı çıkarma mekanizmalarının ortak eseridir. İnsanı doyurmayan şey çoğu zaman elinde olmayan değil, elinde olanın kaybından korkmasıdır.
Tam burada Sokrates’e sözü bırakmanın zamanıdır.
Gerçekten adil olan insan, kimse görmese ve hiçbir ceza riski bulunmasa da adil davranmaya devam eder. Çünkü adalet, yalnızca dışsal yaptırımlara uymak veya başkalarının takdirini kazanmak değildir. Adalet; benliğin akıl, cesaret ve arzular arasındaki içsel dengesi, düzeni ve sağlığıdır.
Kötülük ve haksızlık yapan biri, dışarıdan ne kadar büyük bir servet veya iktidar kazanmış görünürse görünsün, kendi iç dünyasında ruhsal bir kargaşaya yuvarlanır, kendi benliğini köleleştirir ve onarılması imkansız zararlar verir.
Sokrates’in bu veciz anlatımı üzerine söz söylemek doğru olmaz. Ancak şunu da belirtmek gerekir; toplumlar böyle özellikler taşıyan insanları yönetim kademelerinden uzak tutmanın ve iyi insanlar seçmenin yolunu bulmalıdır.