“Bir Türk, Amerikalıya sormuş — Ne kadar kazanıyorsun?

— Aylık 5.000 dolar.

— Peki, yaşamaya ne kadar harcıyorsun?

— Yarısını.

— Kalanıyla ne yapıyorsun?

— Bizde bunu sormak ayıptır, söylenmez. Peki, sen ne kadar kazanıyorsun?

— 1.000 dolar.

— Harcaman ne kadar?

— 2.000 dolar.

— Nasıl yani? Aradaki 1.000 doları nereden buluyorsun?

— İşte bizde de bunu sormak ayıptır!”

Durumumuz gerçekten bu fıkradaki gibi. Sahi nereden buluyoruz geri kalanını? Kendinize hiç sordunuz mu?

Öyle ya; dergi ve gazete aboneliklerini, sinemaya tiyatroya gitmek gibi kültürel harcamaları, tatile gitmeyi, düğüne gitmeyi, lokantaya gitmeyi, arkadaşlara yemek ısmarlamayı —bırakın yemeği— çay ısmarlamayı bıraktık. Bir köye gidiyorduk, onu da ha bıraktık ha bırakacağız.

Bütün bunları bırakmak yetmedi; üstüne bir de 1.000 dolar kazanıp 2.000 dolar harcıyoruz. Yine olmuyor, yine olmuyor. Yine geçinemiyor, yine mutlu olamıyoruz… Ben o fazladan 1.000 doları nereden bulduğunuza takılı kaldım. Ben dahil hepimize soruyorum: Nereden buldun arkadaş? Sen milyonluk fondipçilere anaparayı nereden buldun diye sormazsan, yüz milyonları sormazsan; işte böyle sana 1.000 doları nereden bulduğunu sorarlar.

25-30 yıldır her ay geçinmemize yetmeyen gelirimizin üstüne koyup tükettiğimiz o para nerelerden geliyor? Biraz beyin jimnastiği yapalım.

Bizde "yastık altı" diye bir deyim vardır. Eskiden içi dolu bir deyimdi. Yani yastık altlarımız biraz kabarıktı. Zor günde, dar günde, hastalıkta, düğünde harcayacak kadar altın, döviz, biraz da nakit liramız vardı. Hane olarak ya da birey olarak "hac parası", "kefen parası" adı altında üç beş bir şeyler vardı. Bir süre onlarla idare ettik. Bahsi geçen o sabık 1.000 doları uzunca bir süre yastık altı bankası karşıladı.

"Yastık altındakiler boşuna orada durmasın; getirin bankalara yatırın, ekonomimize kazandırın." anlamında sözler uzunca bir süre havalarda uçuşmuştu. Siyasetçilerin diline dolanmıştı. Sağ olsunlar, onların da teşvikiyle ay sonlarında aklımız ve ellerimiz yastık altına kaymaya başlamıştı.

Sonra o bitti. Yastık altı deyimi de ortadan kalktı. Hac parası ve kefen parası deyimlerini de beraberinde götürdü.

Bu arada vahşi kapitalizmin acımasız yöntemleriyle sürdürülen sermaye transferi de büyük oranda rayına oturdu. Yani biz çoğunluğun yastık altından çıkanlar; açgözlü, bir türlü doymaz, sonradan görme azınlığın para kasalarını doldurdu.

Bu 1.000 dolar öyküsü günümüze kadar geldiğine göre her şey bitmemişti. Müflis tüccar gibi eski defterleri karıştırmaya başladık. Gece yarısı tütünü biten tiryaki gibi sağı solu karıştırmaya devam ettik.

Gurbette geçim zorlaşınca birden köyümüzü özler olduk. Zaten tatile gitmek hayal olmuştu, "Bari köye gidelim de çocuklar akrabalarla kaynaşsın, akrabalığı öğrensin, köklerini, toprağını tanısın, doğayla bütünleşsin." düşünceleri kapladı içimizi.

İşin aslı başkaydı tabii ki. Köye gidip bulguru, tereyağını, peyniri çuvallara doldurup birkaç aylık masrafı kısacağız. Ne bulursak artık. Erzakları çuvallarken de istemezmiş gibi numara yapıp şehirde çuvalladığımızı belli etmeyeceğiz. Ekonominin çuvalladığından da hiç söz etmeyeceğiz. Aman yöneticilerimiz üzülmesin, akrabalar üzülmesin.

İlk yıl bayağı bir verimli oldu. Çoluk çocuk yeni şeyler görüp öğrendi, köydekilere de terapi oldu. Bize de nefes.

İkinci yıl bir de baktık ki yastık altını tüketen herkes köyde. Çuvallayanlar ve çuvallar çoğalmış. Azıcık rekabet ve biraz terapiyle döndük. Çocuklar da eğlendi biraz.

Sonraki yıl köy olmuş mahşer yeri. Gelmeyen kalmamış. Yataklar yetmiyor, odalar yetmiyor, yemekler yetmiyor. Büyükler artık iyice yaşlandığından ekip dikme işleri azalmış. Çuvallayan çok ama çuvallar boş kaldı bu defa. Kenarda köşede anne babayı kıstıran üç beş alıp cebine koyuyor. Alamayanlar üzülüyor, kızıyor.

Rekabet kızışmış. Bacanaklar "Sen eskiden köye uğramaz tatile giderdin, hayırdır?" tarzı laf sokuyor birbirlerine. Gelinlerin, görümcelerin savaşı sabah programlarına dönmüş. Şiddetli kapışmalar ve çatışmalar sonucunda bazıları nakit ve altınla kente dönerken bazıları ise eli boş dönüyor. "Deniz bitti" derler ya hani. Öyle bir durum.

Bir dahaki tatilde köy evinin salonunda muhabbetler değişiyor. Kimi koyunları gözüne kestiriyor, kimi inekleri. Büyük düşünenler de tarlaların değerini hesaplamaya çalışıyor ihtiyarların şaşkın bakışları arasında. Arada bir Allah'a şükretme nidaları ve hükümete dua etme sesleri yükseliyor.

"Şu yukarı tarlayı satsak mı baba?"

Bir an ölüm sessizliği oluyor onlarca kişinin oturduğu salonda. Herkes biraz şaşkın, biraz da umutlu en büyüğün gözlerine bakıyor.

Adam yanında sinirli bir yüz ifadesi takınan eşine doğru dönüyor ve sonra kalabalığa konuşuyor:

— Toprak satmak vatan satmaktır. Satan vatan hainidir!

Ertesi gün herkes üzgün ve kızgın kentteki sefil yaşamına dönüyor. İşte ikinci fasıl 1.000 dolarlar düne kadar da böyle karşılanmıştı.

Peki ya deniz bittikten sonra ne oldu dersiniz? İnek, koyun, kuzu ne varsa birer birer satılıp —kentte yaşamaya mecbur olduklarını sananlara— yeni 1.000 dolarlar olarak gitti.

Bir sonraki yıl vatan hainliğini göze alamayan küçük eniştelerin projeleri büyüktü. Köydeki ilk toplantıda "Sağlığında şu malı mülkü, tarlaları bize pay et de öldükten sonra kalanlar birbirini yemesin, ardından beddua etmesin." teklifi yer sofrasının ortasına bomba gibi düştü.

Acımasızca sömürüldüklerini anlayan büyük ebeveynler de boş durmamıştı. En sevdikleri çocuklara malların bazılarını gizlice kaydırmışlardı. Bazılarına da emekli maaşlarını, kıyıda köşede bulunan iki üç bileziği, üç kuruş parayı gizliden aktarmışlardı.

İş büyüdü, kavga dövüş derken büyükler kahırlarından öldü. Elde kalan tarlalarla üç beş hayvan da satılıp epey bir süre şu 1.000 dolarları finanse etmiş oldu.

Neyse ki güçlü hayatta kalma güdüsü insanın bir şekilde o 1.000 doları bulmasını sağlıyor. Tabii ki bunları Amerikalıya anlatmak ayıp olurdu biraz. O yüzden havasını atmıştı fıkrada rol alan arkadaşımız. İtibardan tasarruf olmaz.

Zaman geçti, o 1.000 dolar işi yine zorlaşmaya başladı. Bu defa bankalara ve kredilere yumuldu insanlar. Birkaç yıl da öyle idare edildi. Öyle ya da böyle o 1.000 doları bir şekilde bulmayı başarıyoruz.

Derken o devir de bitti. Kredi faizleri arttı, geri ödemek zorlaştı. Enflasyon ümüğümüzü sıkmaya başladı yine.

Bu defa çocuklar büyüdü ve çalışmaya başladılar. Bir süre onlarla idare etmeyi başardık. Aynı evde 3-4 çalışan olunca fakirliğimizi ve sefilliğimizi daha az hisseder olduk.

Bir gün biri "Evlenmek istiyorum.", öbürü "Ayrı eve çıkacağım.", diğeri "Kumar borcumu nasıl ödeyeceğim?" demeye başlayıncaya kadar şu meşhur 1.000 dolar akışı sürdü gitti.

İşte o zaman anlaşıldı ki köyü nasıl sömürüp tüketerek yok ettiysek şimdi de bu çocuklar bu haneyi sömürüp tüketerek yok edecekler. Hanımla birbirimizin yüzüne acı acı baktık: "Ev satılmazsa aha bu çocuklarımız bizi çiğ çiğ yiyecekler."

Konuyu açtıklarında ne öğrenseler beğenirsiniz? Zaten en sevilen küçük oğlan "sarı bir site" mi ne varmış, oraya vermiş evin satış ilanını. Hem de hiç sormadan ya, neyse.

Yanlış seçimlerimizle başta köy olmak üzere her şeyi yok ettiğimiz gibi hanemizin de yok olma zamanı yakındır. Ama sakın Amerikalıya söylemeyin, ayıptır.